Chi phí chìm là tiền đã chi và không lấy lại được, dù bây giờ bạn quyết định thế nào. Vì vậy nó không nên có mặt trong quyết định tiếp theo. Câu hỏi đúng chỉ là: từ hôm nay trở đi, mỗi phương án tốn thêm bao nhiêu và mang lại bao nhiêu.
Chào bạn, đây là Nhà Phân Tích. Nói thì dễ, làm thì rất khó. Tập này không có công thức nào phức tạp, chỉ là một cái bẫy tâm lý mà mình đã thấy làm mất tiền của rất nhiều người làm chủ, kể cả những người giỏi số.
Chi phí chìm là gì, nói bằng một quán cà phê
Một chị chủ bỏ một khoản lớn sửa sang quán cà phê: sàn gỗ, đèn, quầy, bàn ghế. Sáu tháng sau quán vẫn vắng, mỗi tháng lỗ đều. Chị đứng trước hai lựa chọn: tiếp tục hay đóng.
Câu chị hay nói nhất là: bỏ ra ngần ấy tiền sửa, giờ đóng thì phí quá. Đó chính là chi phí chìm đang nói. Tiền sửa sang đã chi, và phần lớn không lấy lại được dù chị đóng hay mở. Sàn gỗ không tháo ra bán lại được bao nhiêu.
Vì không lấy lại được dù chọn đường nào, số tiền đó không làm phương án này tốt hơn phương án kia. Nó giống nhau ở cả hai phía của cán cân.
Thứ khác nhau giữa hai phương án chỉ nằm ở tương lai: mở tiếp thì tốn thêm tiền thuê, lương, nguyên liệu, và có thể thu về bao nhiêu. Đóng thì dừng những khoản đó, có thể còn bán lại được một ít đồ.
Vì sao chúng ta khó bỏ qua tiền đã tiêu?
Lý do đầu tiên là cảm giác mất mát. Đóng cửa như thừa nhận số tiền kia đã mất. Tiếp tục cho mình cảm giác nó vẫn còn cơ hội quay lại.
Lý do thứ hai là danh dự. Quyết định sửa quán là của mình, người nhà đã can, bạn bè đã hỏi. Dừng lại là thừa nhận mình sai.
Lý do thứ ba là câu chuyện mình tự kể: chỉ cần thêm vài tháng nữa. Câu này có khi đúng, và chính vì có khi đúng nên nó nguy hiểm.
Những lý do này là rất người, không có gì đáng xấu hổ. Nhưng hiểu chúng giúp bạn nhận ra lúc nào mình đang nghĩ bằng nỗi tiếc, chứ không phải bằng con số.
Cách đặt câu hỏi nhìn về phía trước
Mẹo mình hay dùng là tưởng tượng một người lạ. Giả sử hôm nay có người khác vừa nhận lại quán này, sàn gỗ, đèn, quầy đã có sẵn, họ không tốn đồng nào cho những thứ đó. Họ có mở tiếp không, với chi phí mỗi tháng như bây giờ và lượng khách như bây giờ?
Nếu câu trả lời là có, vì có lý do tin khách sẽ tăng, thì tiếp tục là hợp lý, và lý do đó không dính gì tới tiền đã sửa. Nếu câu trả lời là không, thì bạn cũng nên nghĩ tới việc dừng.
Câu hỏi thứ hai: nếu tiếp tục, mình sẽ cho thêm bao lâu và dựa trên dấu hiệu gì. Đặt một mốc cụ thể, ví dụ ba tháng, và một con số cụ thể, ví dụ lượng khách mỗi ngày phải đạt. Viết ra giấy trước khi bắt đầu.
Mốc viết trước bảo vệ bạn khỏi chính mình của ba tháng sau, lúc đó bạn sẽ lại muốn nói thêm một tháng nữa thôi.
Chi phí chìm trong những quyết định nhỏ hằng ngày
Bẫy này không chỉ xuất hiện ở quyết định lớn. Nhập một lô hàng lỗi mốt, giữ mãi không chịu xả vì tiếc giá nhập. Trong lúc đó hàng chiếm kệ, chiếm vốn, trong khi chỗ đó có thể bày hàng bán chạy.
Mua một phần mềm đắt tiền, nhân viên không dùng được, nhưng vẫn bắt dùng vì đã trả tiền năm. Công sức vật lộn với phần mềm đó là chi phí mới, không phải chi phí chìm.
Thuê một người không hợp, đã tốn công đào tạo, nên cứ giữ. Công đào tạo đã chìm. Câu hỏi là người đó từ nay sẽ đóng góp gì so với chi phí.
Ở mỗi ví dụ, giá nhập, tiền phần mềm, công đào tạo đều đã mất. Chỉ những gì còn ở phía trước mới quyết định.
Bỏ qua chi phí chìm không có nghĩa là bỏ qua bài học
Có người hiểu nhầm rằng bỏ qua chi phí chìm là coi như chưa có gì. Không phải vậy. Số tiền đã mất không nên quyết định bước tiếp theo, nhưng nó đáng được nhìn lại để học.
Vì sao mình sửa quán tốn như vậy trước khi biết khách có tới? Lần sau có thể mở nhỏ trước, thử thị trường, rồi mới đầu tư. Đó là bài học, tách hẳn khỏi câu hỏi đóng hay mở.
Tách hai việc này ra cũng nhẹ đầu hơn. Quyết định hôm nay chỉ dựa vào tương lai. Nỗi tiếc và bài học để dành cho buổi ngồi nhìn lại, khi đầu đã nguội.
Lần tới bạn nghe mình nói câu đã bỏ ra ngần ấy rồi, thử dừng lại một giây và hỏi: nếu mình chưa bỏ ra đồng nào, mình có chọn như vậy không.
Câu hỏi thường gặp
Chi phí chìm khác chi phí cơ hội thế nào?
Chi phí chìm là tiền đã mất trong quá khứ và không lấy lại được. Chi phí cơ hội là lợi ích bạn bỏ lỡ khi chọn phương án này thay vì phương án tốt nhất khác. Chi phí chìm nên bỏ qua, còn chi phí cơ hội thì phải tính.
Tiền đặt cọc thuê nhà có phải chi phí chìm không?
Tuỳ hợp đồng. Nếu tiền cọc sẽ được trả lại khi kết thúc đúng hạn, nó không chìm, và việc có lấy lại được hay không chính là một yếu tố trong quyết định. Nếu đã chắc chắn mất, lúc đó nó mới là chi phí chìm.
Làm sao biết mình đang mắc bẫy chi phí chìm?
Dấu hiệu dễ thấy là lý do tiếp tục của bạn nhắc tới số tiền đã bỏ ra, chứ không nhắc tới kết quả sắp tới. Hỏi một người ngoài cuộc không có tiền trong đó cũng giúp nhìn rõ hơn.
Có khi nào tiếp tục vì đã đầu tư là đúng?
Có, nhưng lý do đúng không phải là đã đầu tư. Đó là vì phần việc còn lại để hoàn thành nhỏ và lợi ích sau khi xong đủ lớn. Khi đó quyết định tiếp tục đứng được dù không nhắc tới tiền đã chi.
Đóng cửa hàng có mất thêm chi phí gì không?
Thường có, như phạt chấm dứt hợp đồng thuê, trợ cấp nhân viên theo luật, chi phí thanh lý. Những khoản này là chi phí tương lai, phải đưa vào phép so giữa đóng và mở. Về nghĩa vụ với người lao động, nên hỏi người có chuyên môn pháp lý.
