Biểu đồ tròn chỉ dễ đọc khi có ít phần và các phần chênh nhau rõ, vì mắt người so góc và diện tích kém hơn nhiều so với so chiều dài. Biểu đồ ba chiều thì gần như luôn làm méo tỷ lệ. Trong phần lớn trường hợp, một biểu đồ cột ngang sắp theo thứ tự giúp người xem hiểu nhanh và đúng hơn.
Chào bạn, đây là Nhà Phân Tích. Biểu đồ tròn là loại biểu đồ được yêu thích nhất trong các buổi họp, và cũng bị giới phân tích phàn nàn nhiều nhất. Tập này không nhằm cấm nó, mà để bạn biết lúc nào nó giúp và lúc nào nó che.
Mắt người so góc kém hơn so chiều dài
Hình dung một chiếc bánh pizza cắt thành sáu miếng, mỗi miếng to nhỏ hơi khác nhau. Bạn có chỉ ra được ngay miếng nào to thứ hai, thứ ba không? Khó lắm. Giờ xếp sáu miếng thành sáu que có chiều dài tương ứng, thẳng hàng. Bạn xếp thứ tự được ngay.
Đó là lý do chính. Các nghiên cứu về cách người ta đọc biểu đồ thường cho thấy con người so chiều dài trên cùng một đường nền chính xác hơn so góc hay diện tích.
Với biểu đồ tròn, khi hai phần chênh nhau ít, như hai mươi hai và hai mươi lăm phần trăm, gần như không ai phân biệt được bằng mắt. Người vẽ phải ghi số lên, và khi đã phải đọc số thì biểu đồ không giúp gì thêm.
Biểu đồ tròn có thế mạnh riêng: nó cho thấy ngay các phần cộng lại thành một tổng. Nhưng thế mạnh đó chỉ có ích khi số phần ít.
Khi nào biểu đồ tròn vẫn ổn?
Khi chỉ có hai hoặc ba phần, và một phần lớn hẳn. Ví dụ khoảng ba phần tư doanh thu đến từ bán tại quầy, một phần tư từ bán trực tuyến. Một hình tròn với một múi lớn một múi nhỏ nói điều đó rất rõ.
Khi thông điệp chính là một phần so với tổng. Ví dụ gần một nửa chi phí là tiền thuê mặt bằng. Người xem cần thấy nửa hình tròn, không cần so từng phần nhỏ.
Khi người xem là người không quen đọc biểu đồ, và bạn chỉ muốn truyền một ý đơn giản về tỷ trọng.
Ngoài những trường hợp đó, đặc biệt khi có năm phần trở lên hoặc các phần gần bằng nhau, biểu đồ tròn thường gây khó hơn là giúp.
Biểu đồ tròn nhiều múi và màu sắc
Biểu đồ tròn có mười hai múi, mỗi múi một màu, kèm chú thích bên cạnh là hình ảnh quen trong nhiều báo cáo. Người xem phải liên tục đưa mắt qua lại giữa múi và chú thích để biết màu nào là gì.
Những múi nhỏ gần như biến mất, những màu gần giống nhau bị nhầm. Người xem mù màu thì càng khó hơn.
Nếu thật sự có nhiều phần, gộp những phần nhỏ thành một nhóm khác, giữ tối đa bốn năm múi. Hoặc tốt hơn, chuyển sang biểu đồ cột.
Và sắp xếp các múi theo thứ tự lớn tới nhỏ, bắt đầu từ vị trí mười hai giờ theo chiều kim đồng hồ. Đó là cách người xem quen đọc nhất.
Biểu đồ ba chiều: đẹp mắt mà sai tỷ lệ
Biểu đồ ba chiều trông hiện đại, nhưng nó gần như luôn làm sai cảm giác về tỷ lệ. Với biểu đồ tròn ba chiều nghiêng, những múi ở phía trước trông to hơn thực tế vì có thêm mặt bên dày, những múi ở phía sau trông nhỏ hơn.
Người vẽ, cố ý hay không, có thể xoay hình để múi mình muốn nhấn mạnh nằm ở phía trước. Cùng một số liệu, xoay khác đi, ấn tượng khác hẳn.
Với biểu đồ cột ba chiều, chiều sâu và phối cảnh làm khó đọc đỉnh cột thật nằm ở đâu trên trục. Người xem ước lượng sai giá trị.
Chiều thứ ba không mang thêm thông tin nào, nó chỉ thêm nhiễu. Quy tắc đơn giản: không dùng biểu đồ ba chiều cho số liệu hai chiều.
Biểu đồ cột ngang: lựa chọn an toàn cho tỷ trọng
Khi muốn cho thấy cơ cấu, như doanh thu theo nhóm hàng hay chi phí theo loại, biểu đồ cột ngang sắp xếp từ lớn tới nhỏ thường là lựa chọn tốt nhất.
Mỗi cột một dòng, tên nhóm ghi ngay đầu cột, không cần chú thích màu. Cột dài ngắn nhìn là thấy thứ tự. Ghi con số hoặc tỷ lệ ở cuối mỗi cột.
Cột ngang còn có lợi thế là tên nhóm dài vẫn đọc được, không phải xoay chữ như cột đứng.
Nếu vẫn muốn nhấn ý các phần cộng lại thành tổng, có thể thêm một dòng ghi chú tổng, hoặc dùng một cột xếp chồng duy nhất chia thành các đoạn.
Chọn biểu đồ vì người xem, không vì đẹp
Nhiều người chọn biểu đồ tròn và ba chiều vì chúng trông bắt mắt trong bài trình bày. Mình hiểu, ai cũng muốn báo cáo của mình trông chuyên nghiệp.
Nhưng chuyên nghiệp thật là người xem hiểu đúng trong vài giây. Một biểu đồ cột đơn giản với tiêu đề nói thẳng kết luận, như tiền thuê chiếm gần một nửa chi phí, chuyên nghiệp hơn một chiếc bánh ba chiều nhiều màu.
Trước khi chọn loại biểu đồ, hãy tự hỏi: người xem cần so cái gì với cái gì. Rồi chọn hình giúp họ so việc đó dễ nhất.
Chiếc pizza ngon là để ăn. Còn để chia phần cho công bằng, ai cũng muốn một cái thước.
Câu hỏi thường gặp
Có nên bỏ hẳn biểu đồ tròn không?
Không cần bỏ hẳn. Biểu đồ tròn vẫn ổn với hai ba phần có chênh lệch rõ, hoặc khi thông điệp là một phần so với tổng. Chỉ nên tránh khi có nhiều phần hoặc các phần gần bằng nhau.
Biểu đồ vành khuyên có tốt hơn biểu đồ tròn không?
Biểu đồ vành khuyên, tức hình tròn khoét lỗ giữa, có cùng những hạn chế của biểu đồ tròn và còn khó so hơn một chút vì mất phần tâm. Nó chủ yếu khác về thẩm mỹ.
Tại sao biểu đồ ba chiều lại làm sai tỷ lệ?
Phối cảnh làm phần gần người xem trông to hơn và phần xa trông nhỏ hơn, cộng thêm mặt bên dày làm diện tích nhìn thấy không còn tương ứng với số liệu. Chiều thứ ba không mang thông tin nhưng làm méo cảm nhận.
Biểu đồ cột ngang và cột đứng khác nhau thế nào khi dùng?
Cột đứng hợp với dữ liệu theo thời gian vì thời gian quen đọc từ trái sang phải. Cột ngang hợp với so sánh các nhóm, nhất là khi tên nhóm dài.
Nên hiển thị bao nhiêu nhóm trên một biểu đồ cột?
Tuỳ mục đích, nhưng quá mười lăm hai mươi nhóm thì khó đọc. Có thể giữ những nhóm lớn nhất và gộp phần còn lại thành nhóm khác.
