Bảng cân đối kế toán cho bạn biết, vào đúng ngày cuối kỳ, doanh nghiệp đang nắm những gì, đang nợ ai, và phần nào thật sự thuộc về chủ. Người làm chủ đọc nó để trả lời ba câu: có đủ tiền trả những khoản nợ sắp tới hạn không, nợ nhiều cỡ nào so với vốn của mình, và tài sản có đang nằm im không sinh lời không.
Chào bạn, đây là Nhà Phân Tích. Trong ba bản báo cáo, bảng cân đối là bản bị bỏ qua nhiều nhất, vì nó toàn những chữ nghe khô khốc. Nhưng nó lại là bản ngân hàng nhìn kỹ nhất khi bạn đi vay. Tập này mình đọc nó như đọc sức khoẻ một con người.
Hai vế luôn bằng nhau: tài sản và nguồn vốn
Bảng cân đối có hai vế. Vế trái là tài sản: tiền, hàng tồn, tiền khách nợ, máy móc, xe cộ, mặt bằng nếu sở hữu. Vế phải là nguồn vốn, tức những tài sản đó được mua bằng tiền của ai: tiền nợ người khác, và vốn chủ sở hữu.
Hai vế luôn bằng nhau, vì mỗi đồng tài sản đều phải đến từ đâu đó. Mua cái xe bằng tiền vay thì tài sản tăng, nợ tăng đúng bằng. Mua bằng tiền túi thì tiền giảm, xe tăng, tổng không đổi.
Cái hay của sự cân bằng này là nó buộc bạn nhìn cả hai phía. Nhìn thấy nhà xưởng, máy móc đồ sộ thì phải hỏi ngay: phần nào của mình, phần nào của ngân hàng.
Vốn chủ sở hữu, nói thô, là phần còn lại nếu hôm nay bán hết tài sản theo giá sổ sách và trả hết nợ. Nó không phải là tiền trong túi chủ, và cũng không phải giá doanh nghiệp bán được ngoài thị trường.
Có đủ sức trả các khoản nợ sắp tới hạn không?
Câu hỏi đầu tiên là sức khoẻ ngắn hạn. Lấy tài sản ngắn hạn, tức những thứ có thể thành tiền trong vòng một năm, đặt cạnh nợ ngắn hạn, những khoản phải trả trong vòng một năm. Tỷ lệ giữa hai thứ này người ta gọi là khả năng thanh toán hiện hành.
Tài sản ngắn hạn lớn hơn nợ ngắn hạn là yên tâm hơn một chút. Nhưng đừng dừng ở đó, vì trong tài sản ngắn hạn có hàng tồn kho, mà hàng tồn không phải lúc nào cũng bán ngay được.
Nên hãy làm thêm một phép tính khắt khe hơn: bỏ hàng tồn ra, chỉ giữ tiền và tiền khách nợ, rồi mới so với nợ ngắn hạn. Nếu phép tính khắt khe này cho ra con số thấp hẳn, nghĩa là khả năng trả nợ của bạn đang dựa vào việc bán được hàng trong kho.
Với tiệm tạp hoá, hàng tồn quay nhanh, dựa vào kho không đáng lo lắm. Với cửa hàng nội thất hay vật liệu, hàng có thể nằm vài tháng, và phép tính khắt khe mới là con số nên tin.
Nợ bao nhiêu so với vốn chủ thì đáng lo?
Câu hỏi thứ hai là cấu trúc: doanh nghiệp đang đứng trên tiền của mình hay tiền của người khác. Lấy tổng nợ phải trả chia cho vốn chủ sở hữu. Con số càng lớn, doanh nghiệp càng nhạy cảm khi doanh thu chững hay lãi suất lên.
Không có ngưỡng chung cho mọi ngành. Ngành cần nhiều máy móc, nhà xưởng thường vay nhiều hơn ngành dịch vụ. Điều nên để ý là xu hướng của chính bạn: tỷ lệ này tăng đều qua mấy năm mà doanh thu không tăng tương xứng là dấu hiệu đang vay để lấp chỗ trống.
Cũng hãy tách nợ vay có lãi với nợ không có lãi. Nợ nhà cung cấp trong hạn thanh toán bình thường là một kiểu tín dụng tự nhiên. Nợ vay ngân hàng thì có lãi và có lịch trả cứng.
Và nhớ rằng vốn chủ có thể âm. Khi lỗ lũy kế ăn hết phần vốn góp, về mặt sổ sách doanh nghiệp đang nợ nhiều hơn những gì nó có. Thấy dòng này là phải ngồi xuống với kế toán ngay.
Tài sản có đang nằm im không?
Câu hỏi thứ ba ít người hỏi: tài sản có đang làm việc không. Một doanh nghiệp có thể có bảng cân đối rất to mà hiệu quả rất thấp, vì tài sản nằm đọng.
Cách thô nhất là lấy doanh thu cả năm chia cho tổng tài sản. Con số này cho biết mỗi đồng tài sản tạo ra bao nhiêu đồng doanh thu. So với năm trước, nếu nó giảm dần, là bạn đang mua thêm tài sản nhanh hơn tốc độ bán hàng.
Nhìn riêng từng dòng còn rõ hơn. Hàng tồn kho tăng gấp rưỡi mà doanh thu tăng chút xíu. Máy móc mới mua mà sản lượng không đổi. Tiền khách nợ phình ra vì một khách lớn trả chậm.
Mỗi dòng đọng như vậy là tiền đang không đẻ ra tiền, trong khi có thể bạn vẫn đang trả lãi vay để nuôi nó.
Vì sao một bảng cân đối đứng một mình dễ đánh lừa?
Bảng cân đối là tấm ảnh chụp đúng một ngày. Mà tấm ảnh thì có thể dàn dựng. Ví dụ đúng ngày cuối năm, doanh nghiệp thu gấp tiền khách, trả bớt nợ vay, rồi đầu năm mới vay lại. Ảnh chụp ra rất đẹp.
Đây không nhất thiết là gian lận, nhiều khi chỉ là thói quen dọn nhà cuối năm. Nhưng nó có nghĩa là bạn không nên đánh giá ai chỉ bằng một bảng cân đối.
Cách chống lại là so nhiều kỳ. Đặt bảng cân đối ba bốn kỳ liền nhau, nếu có cả số giữa năm thì càng tốt, và nhìn đường đi của từng dòng. Con số nhảy lên nhảy xuống quanh ngày chốt sổ là thứ đáng hỏi.
Và đọc nó cùng hai bản kia. Bảng cân đối cho biết bạn đang đứng ở đâu, bảng lãi lỗ và dòng tiền cho biết bạn đã đi tới đó bằng đường nào. Thiếu một trong ba là thiếu một phần câu chuyện.
Câu hỏi thường gặp
Vốn chủ sở hữu có phải là tiền mặt của chủ không?
Không. Vốn chủ là phần chênh lệch giữa tài sản và nợ trên sổ sách, nó nằm rải trong hàng tồn, máy móc, tiền khách nợ. Chủ muốn rút tiền thì doanh nghiệp phải có tiền mặt thật và làm đúng thủ tục phân chia lợi nhuận.
Giá trị trên bảng cân đối có bằng giá bán ngoài thị trường không?
Thường là không. Tài sản ghi theo giá gốc trừ khấu hao, nên một mặt bằng mua lâu có thể ghi thấp hơn giá thị trường, còn hàng tồn lỗi mốt có thể ghi cao hơn giá bán được.
Ngân hàng nhìn gì trên bảng cân đối khi xét cho vay?
Ngân hàng thường xem khả năng trả nợ ngắn hạn, mức nợ so với vốn chủ, và tài sản có thể dùng làm bảo đảm. Họ cũng đặt bảng cân đối cạnh dòng tiền để xem doanh nghiệp có thật sự tạo ra tiền trả nợ không.
Hộ kinh doanh có cần lập bảng cân đối không?
Nghĩa vụ sổ sách của hộ kinh doanh do cơ quan thuế hướng dẫn và có thể khác công ty, nên cần hỏi kế toán hoặc chi cục thuế. Dù không bắt buộc, một bảng liệt kê tài sản và nợ mỗi quý vẫn giúp chủ hộ nhìn rõ mình đang đứng ở đâu.
Vốn chủ âm có phải doanh nghiệp sắp phá sản?
Chưa hẳn, nhưng đó là tín hiệu nghiêm trọng. Nó nghĩa là lỗ lũy kế đã vượt vốn góp, doanh nghiệp đang sống bằng tiền của chủ nợ. Cần xem ngay dòng tiền và kế hoạch góp thêm vốn hay tái cấu trúc nợ.
