Biểu đồ cột mà trục đứng không bắt đầu từ số không sẽ làm một chênh lệch nhỏ trông khổng lồ, vì mắt người so chiều cao của cột chứ không đọc con số ghi bên cạnh. Nên khi gặp một biểu đồ cột, việc đầu tiên là nhìn xem trục đứng bắt đầu từ đâu.
Chào bạn, đây là Nhà Phân Tích. Loạt bài về biểu đồ nói dối bắt đầu bằng cái mẹo cũ nhất và vẫn hiệu quả nhất. Có khi người vẽ cố tình, có khi chỉ vì phần mềm tự chọn trục cho đẹp. Kết quả thì như nhau: người xem hiểu sai. Vì podcast không cho bạn nhìn hình, mình sẽ tả bằng lời, bạn thử hình dung theo.
Mắt đọc chiều cao, không đọc con số
Hình dung hai cột. Cột bên trái là doanh số cửa hàng của bạn, chín mươi sáu. Cột bên phải là cửa hàng đối thủ, một trăm. Chênh nhau bốn đơn vị, chưa tới năm phần trăm.
Nếu trục đứng bắt đầu từ số không, hai cột gần như cao bằng nhau. Nhìn là biết hai bên ngang ngửa.
Giờ cắt trục, cho nó bắt đầu từ chín mươi lăm. Cột bên trái chỉ còn nhú lên một đơn vị, cột bên phải cao năm đơn vị. Nhìn hình, cột phải cao gấp năm lần cột trái. Con số ghi trên cột vẫn đúng, nhưng cảm giác thì sai hoàn toàn.
Đó là vì với biểu đồ cột, thứ mắt ta cảm nhận là diện tích và chiều cao của cột. Cắt đáy cột đi là cắt mất phần lớn thông tin mà mắt dựa vào.
Vì sao người ta cắt trục?
Lý do thứ nhất là cố ý: muốn một chênh lệch nhỏ trông đáng kể. Một báo cáo muốn khoe tăng trưởng, một quảng cáo muốn chứng minh sản phẩm hơn đối thủ.
Lý do thứ hai là vô ý: phần mềm bảng tính thường tự động chọn điểm bắt đầu trục để các cột chiếm hết khung hình. Người vẽ không để ý, cứ thế dán vào báo cáo.
Lý do thứ ba là muốn thấy chi tiết. Khi các giá trị rất gần nhau, bắt đầu từ không thì mọi cột trông như nhau, khó thấy khác biệt. Người vẽ cắt trục để nhìn rõ hơn, với ý tốt.
Dù lý do nào, với biểu đồ cột, kết quả đều làm người xem đánh giá sai độ lớn của chênh lệch.
Khi nào được phép không bắt đầu từ không?
Quy tắc bắt đầu từ không áp dụng mạnh nhất cho biểu đồ cột, vì cột mã hoá giá trị bằng chiều dài. Với biểu đồ đường, việc không bắt đầu từ không thường chấp nhận được, vì đường mã hoá sự thay đổi, không phải độ lớn.
Ví dụ nhiệt độ cơ thể dao động quanh ba mươi bảy độ. Vẽ từ không độ thì mọi biến động đều phẳng lì, không thấy gì. Vẽ đường từ ba mươi lăm tới bốn mươi là hợp lý.
Nếu thật sự cần phóng to vùng chênh lệch với biểu đồ cột, hãy làm rõ ràng: ghi chú trục bị cắt, vẽ ký hiệu gãy ở chân trục, hoặc tốt hơn là đổi sang một cách trình bày khác, như vẽ trực tiếp phần chênh lệch.
Nguyên tắc chung: cách trình bày không được làm người xem cảm nhận sai độ lớn.
Tự kiểm một biểu đồ cột trong ba giây
Khi nhìn một biểu đồ cột, dù trên báo, trong báo cáo, hay trong lời chào hàng, hãy làm ba việc.
Một, nhìn số nhỏ nhất ghi trên trục đứng. Nếu không phải không, hãy dè chừng. Hai, đọc con số thật trên cột cao nhất và thấp nhất, tự tính tỷ lệ giữa chúng. Ba, so tỷ lệ đó với cảm giác ban đầu của mắt.
Nếu mắt bảo gấp năm lần mà con số bảo chênh vài phần trăm, bạn vừa bắt được một biểu đồ nói dối, dù có thể người vẽ không cố ý.
Thói quen này mất ba giây, và nó sẽ đổi cách bạn đọc rất nhiều tài liệu bán hàng.
Biểu đồ cột trung thực cho báo cáo của bạn
Khi bạn vẽ biểu đồ cột cho báo cáo gửi đối tác, ngân hàng hay nhân viên, hãy luôn đặt trục đứng bắt đầu từ không. Nếu phần mềm tự đổi, chỉnh tay lại.
Ghi con số trực tiếp trên hoặc cạnh mỗi cột, để người xem không phải dò trục. Sắp xếp cột theo thứ tự có ý nghĩa, thường là từ lớn tới nhỏ, trừ khi là thời gian.
Nếu chênh lệch nhỏ và bạn muốn người xem thấy rõ nó, đừng cắt trục. Hãy nói thẳng bằng chữ: hai cửa hàng gần như ngang nhau, chênh bốn đơn vị. Hoặc vẽ riêng một biểu đồ chỉ thể hiện chênh lệch.
Người xem tinh ý sẽ tin bạn hơn khi thấy bạn không cố làm con số trông lớn hơn thực tế.
Biểu đồ trung thực là phép lịch sự với người xem
Người xem biểu đồ thường không có thời gian đọc từng con số. Họ tin vào ấn tượng đầu tiên. Người vẽ có trách nhiệm làm ấn tượng đó đúng.
Trong nội bộ doanh nghiệp, biểu đồ sai không chỉ đánh lừa người khác mà còn đánh lừa chính mình. Một chủ cửa hàng nhìn biểu đồ cắt trục mỗi tuần sẽ hoảng loạn vì những dao động nhỏ, hoặc hào hứng vì những cải thiện không đáng kể.
Mình khuyên kiểm tra mọi biểu đồ tự động trong phần mềm quản lý của bạn một lần: trục đứng của chúng bắt đầu từ đâu.
Một biểu đồ đẹp mà sai thì tệ hơn một bảng số xấu mà đúng.
Câu hỏi thường gặp
Biểu đồ đường có cần bắt đầu trục từ không không?
Không bắt buộc, vì biểu đồ đường thể hiện sự thay đổi chứ không thể hiện độ lớn bằng chiều dài. Nhưng nên chọn khoảng trục hợp lý để không phóng đại dao động nhỏ thành biến động lớn.
Phần mềm bảng tính có tự cắt trục không?
Nhiều phần mềm tự chọn khoảng trục để các cột lấp đầy khung, đôi khi không bắt đầu từ không. Hãy kiểm tra và chỉnh tay điểm bắt đầu của trục đứng về không khi vẽ biểu đồ cột.
Ký hiệu gãy trục là gì?
Là một dấu hiệu nhỏ vẽ ở chân trục để báo rằng một đoạn trục đã bị bỏ qua. Nó giúp người xem biết, nhưng vẫn dễ gây hiểu lầm với biểu đồ cột, nên chỉ dùng khi thật cần.
Chênh lệch nhỏ thì trình bày thế nào cho thấy rõ?
Có thể vẽ riêng chênh lệch, như một cột thể hiện phần hơn kém, hoặc ghi rõ con số và tỷ lệ bằng chữ. Đừng cắt trục biểu đồ cột để làm chênh lệch trông lớn.
Biểu đồ trong quảng cáo có hay cắt trục không?
Khá thường gặp vì mục đích là gây ấn tượng. Khi đọc, hãy nhìn điểm bắt đầu của trục và đọc con số thật trên cột trước khi tin cảm giác của mắt.
