Hồi quy về trung bình là hiện tượng một kết quả cực đoan, rất tốt hoặc rất tệ, thường được theo sau bởi một kết quả gần mức bình thường hơn, đơn giản vì phần may rủi góp vào kết quả cực đoan đó không lặp lại. Nó khiến người ta khen chê sai người và tưởng một biện pháp nào đó có tác dụng.
Chào bạn, đây là Nhà Phân Tích. Có một câu chuyện hay được kể trong giới tâm lý học về những người huấn luyện tin rằng khen làm học viên kém đi, còn mắng làm học viên giỏi lên. Họ không sai về những gì họ thấy, họ sai về lý do. Tập này nói về lý do đó, và nó có mặt trong mọi bảng doanh số.
Kết quả nào cũng gồm năng lực và may rủi
Doanh số tháng này của một cửa hàng là tổng của nhiều thứ. Có phần ổn định: vị trí, sản phẩm, đội ngũ, khách quen. Có phần ngẫu nhiên: thời tiết, một đơn lớn bất ngờ, đối thủ đóng cửa sửa chữa, đường trước cửa bị rào.
Một tháng đặc biệt tốt thường là tháng mà phần ổn định vẫn vậy, nhưng phần ngẫu nhiên thuận lợi. Tháng sau, phần ngẫu nhiên không thuận lợi như vậy nữa, và kết quả quay về gần mức bình thường.
Không có gì xấu đi. Chỉ là tháng trước may, tháng này bình thường.
Cũng vậy với tháng đặc biệt tệ. Tháng sau thường khá hơn, không phải vì ai làm gì, mà vì vận xui cũng không lặp lại mãi.
Bẫy khen chê nhân viên
Giả sử bạn khen nhân viên có doanh số cao nhất tháng và nhắc nhở người thấp nhất. Tháng sau, người được khen bán kém đi, người bị nhắc bán khá lên.
Kết luận dễ rút ra: khen làm người ta chủ quan, nhắc nhở làm người ta cố gắng. Nhưng rất có thể cả hai chỉ đang quay về mức bình thường của họ. Người cao nhất tháng trước có phần may, người thấp nhất có phần xui.
Nếu bạn tin vào kết luận sai, bạn sẽ bớt khen và nhắc nhở nhiều hơn, một cách quản lý không dựa trên bằng chứng thật.
Cách đọc đúng là nhìn thành tích của mỗi người qua nhiều tháng. Mức trung bình dài hạn của họ nói về năng lực. Một tháng đơn lẻ nói nhiều về may rủi.
Bẫy biện pháp có vẻ hiệu quả
Một chi nhánh có tháng tệ nhất năm. Chủ doanh nghiệp đổi quản lý, hay chạy khuyến mãi, hay đổi thực đơn. Tháng sau, doanh số khá lên. Biện pháp có vẻ hiệu quả.
Nhưng nếu tháng tệ có phần do xui, tháng sau đằng nào cũng khá lên dù không làm gì. Biện pháp được ghi công cho sự hồi phục tự nhiên.
Vấn đề là người ta thường hành động đúng lúc kết quả tệ nhất, tức là đúng lúc hồi quy về trung bình sắp xảy ra. Nên gần như mọi biện pháp áp dụng lúc khủng hoảng đều trông như có tác dụng.
Cách phân biệt là so với một nhóm không áp dụng biện pháp. Nếu những chi nhánh có tháng tệ tương tự mà không làm gì cũng hồi phục cỡ đó, biện pháp chưa chắc có tác dụng.
Khi chọn người, chọn nơi dựa trên một lần tốt nhất
Hồi quy về trung bình cũng giải thích vì sao những lựa chọn dựa trên một kết quả xuất sắc hay gây thất vọng. Chọn nhà cung cấp vì lô hàng thử tuyệt vời. Chọn vị trí mở chi nhánh vì một tuần khảo sát đông khách. Tuyển người vì một buổi phỏng vấn xuất sắc.
Một lần xuất sắc có phần năng lực thật và phần may. Lần sau, phần may không còn, kết quả thường kém hơn lần đầu.
Điều này không có nghĩa lần đầu là giả. Chỉ có nghĩa là kỳ vọng nên đặt thấp hơn đỉnh một chút.
Cách giảm thất vọng là dựa vào nhiều lần quan sát thay vì một: thử nhiều lô, khảo sát nhiều tuần, xem nhiều mặt của ứng viên.
Phân biệt thay đổi thật với quay về bình thường
Câu hỏi thực tế là: làm sao biết một tháng tệ là tín hiệu thật hay chỉ là dao động. Trước hết, biết mức dao động bình thường của mình. Nhìn doanh số hai ba năm, xem tháng này tháng kia thường chênh nhau bao nhiêu sau khi trừ mùa vụ.
Nếu tháng tệ vẫn nằm trong khoảng dao động quen thuộc, đừng vội hoảng. Nếu nó nằm ngoài xa, hoặc nhiều tháng liền cùng một phía, khả năng cao là có thay đổi thật.
Thứ hai, tìm nguyên nhân cụ thể. Một tháng tệ có lý do rõ ràng, như sửa đường trước cửa, khác một tháng tệ không rõ lý do.
Thứ ba, kiên nhẫn một chút. Chờ thêm một hai kỳ trước khi thay đổi lớn, trừ khi có dấu hiệu nghiêm trọng như dòng tiền cạn.
Sống chung với dao động
Người mới làm chủ thường sống theo từng tháng: tháng tốt thì hào hứng mở rộng, tháng tệ thì lo lắng cắt giảm. Cảm xúc lên xuống theo phần may rủi của số liệu.
Hiểu hồi quy về trung bình giúp bạn bình tĩnh hơn. Tháng rất tốt thì mừng nhưng đừng coi là mức mới. Tháng rất tệ thì xem xét nhưng đừng coi là thảm hoạ.
Nó cũng giúp bạn công bằng hơn với người khác. Nhân viên có tháng xuất sắc không nhất thiết đã thay đổi hẳn. Nhân viên có tháng tệ cũng vậy.
Biển có sóng lớn sóng nhỏ, nhưng mực nước trung bình mới là thứ nói cho bạn biết thuỷ triều đang lên hay xuống.
Câu hỏi thường gặp
Hồi quy về trung bình có phải luật tự nhiên không?
Nó là hệ quả thống kê xảy ra khi kết quả có phần ngẫu nhiên. Kết quả càng phụ thuộc may rủi, hiện tượng càng mạnh. Kết quả gần như chỉ do năng lực thì hiện tượng yếu.
Làm sao biết mức dao động bình thường của doanh số?
Nhìn số liệu nhiều năm, khử mùa vụ, rồi xem các tháng thường chênh lệch nhau bao nhiêu. Khoảng chênh quen thuộc đó là mức dao động bình thường.
Có nên thưởng nhân viên theo một tháng xuất sắc?
Có thể ghi nhận, nhưng nên dựa chế độ thưởng lớn và thăng tiến vào thành tích nhiều tháng. Như vậy công bằng hơn và ít bị may rủi chi phối.
Hồi quy về trung bình có nghĩa là không cần làm gì khi kết quả tệ?
Không. Nó chỉ nhắc rằng một phần hồi phục có thể tự đến. Bạn vẫn cần tìm nguyên nhân, nhưng đánh giá hiệu quả biện pháp phải so với nhóm đối chứng hoặc với dao động bình thường.
Câu chuyện về người huấn luyện có thật không?
Đây là một câu chuyện hay được kể trong sách tâm lý học để minh hoạ hiện tượng, và chi tiết có thể khác nhau tuỳ người kể. Giá trị của nó nằm ở bài học, không ở chi tiết lịch sử.
