Mùa vụ là nhịp lên xuống lặp lại mỗi năm theo lễ Tết, thời tiết, mùa học, và nó hay che mất xu hướng thật. Cách tách là tính chỉ số mùa cho từng tháng từ vài năm số liệu, rồi chia doanh thu cho chỉ số đó. Con số còn lại cho thấy việc buôn bán đang thật sự đi lên hay đi xuống.
Chào bạn, đây là Nhà Phân Tích. Người bán hoa biết rõ ngày rằm mùng một đông gấp mấy ngày thường. Người bán đồ đi học biết tháng Tám là tháng vàng. Nhưng biết bằng cảm giác khác với biết bằng con số, và chỉ con số mới giúp bạn thấy năm nay có tốt hơn năm ngoái không sau khi đã trừ mùa.
Mùa vụ có mấy lớp?
Lớp thứ nhất là mùa trong năm. Tết, mùa cưới, mùa tựu trường, mùa mưa, mùa du lịch hè. Với nhiều ngành ở mình, lớp này mạnh nhất và lặp lại đều nhất.
Lớp thứ hai là nhịp trong tháng. Đầu tháng khi người làm công ăn lương vừa nhận lương, và các ngày rằm mùng một theo lịch âm với hàng hoa, hàng cúng, quán chay.
Lớp thứ ba là nhịp trong tuần. Quán ăn văn phòng đông ngày thường, vắng cuối tuần. Quán cà phê khu dân cư thì ngược lại.
Mỗi lớp cần một cách đọc riêng. Tập này tập trung vào lớp thứ nhất, vì đó là lớp gây nhiều kết luận sai nhất khi so doanh thu tháng này với tháng khác. Hai lớp kia mình để dành cho tập nói về khung giờ và ngày trong tuần.
Tính chỉ số mùa bằng tay
Bạn cần ít nhất hai năm số liệu theo tháng, ba năm thì tốt hơn. Bước một, với mỗi năm, tính doanh thu bình quân một tháng của năm đó.
Bước hai, chia doanh thu từng tháng cho bình quân tháng của năm đó. Tháng nào ra lớn hơn một là tháng cao điểm, nhỏ hơn một là thấp điểm. Ví dụ tháng Tết ra một phẩy tám nghĩa là cao gần gấp đôi tháng bình thường.
Bước ba, lấy trung bình các tỷ số của cùng một tháng qua các năm. Tỷ số tháng Mười của ba năm được gộp lại thành một chỉ số tháng Mười.
Với ngành gắn lịch âm, hãy cẩn thận ở hai tháng đầu năm. Tết có năm rơi vào tháng Một, có năm tháng Hai. Gộp hai tháng này làm một cho chỉ số mùa thường đáng tin hơn.
Chia cho chỉ số mùa để thấy xu hướng thật
Khi đã có chỉ số mùa, lấy doanh thu thực tế của một tháng chia cho chỉ số của tháng đó. Kết quả là doanh thu đã khử mùa, tức doanh thu tháng đó nếu nó là một tháng bình thường.
Giả sử tháng Ba doanh thu thấp hơn tháng Hai rất nhiều. Nhưng nếu chỉ số tháng Hai là một phẩy sáu vì có Tết, còn tháng Ba là không phẩy tám, sau khi chia bạn có thể thấy tháng Ba thật ra ngang hoặc hơn tháng Hai.
Vẽ đường doanh thu đã khử mùa theo tháng, bạn sẽ thấy một đường mượt hơn nhiều. Đường đó đi lên là việc buôn bán thật sự tốt lên.
Đây là cách người phân tích tách tín hiệu khỏi nhịp mùa. Không cần phần mềm thống kê, một bảng tính với vài cột là đủ: cột doanh thu thực, cột chỉ số mùa, cột kết quả chia.
Dùng chỉ số mùa để nhập hàng và xếp người
Chỉ số mùa không chỉ để đọc quá khứ. Nhân nó với doanh thu bình quân tháng dự kiến, bạn có ước lượng doanh thu từng tháng năm tới.
Với ước lượng đó, bạn biết khi nào cần nhập hàng nhiều, khi nào cần giữ tiền, khi nào cần thêm người thời vụ. Cửa hàng hoa biết trước tuần nào cần gấp đôi hàng, quán chay biết trước ngày nào cần thêm bếp.
Nó cũng giúp chuẩn bị tiền. Tháng thấp điểm vẫn phải trả tiền nhà và lương. Biết trước tháng nào thấp, bạn để dành từ tháng cao điểm thay vì bất ngờ thiếu tiền.
Và nó giúp đặt mục tiêu công bằng. Giao cùng một chỉ tiêu cho tháng cao điểm và tháng thấp điểm là làm nhân viên nản ở tháng thấp và thong thả ở tháng cao.
Khi mùa vụ thay đổi
Chỉ số mùa dựa trên quá khứ, mà quá khứ không phải lúc nào cũng lặp lại. Thói quen mua sắm có thể dịch chuyển. Ví dụ khi nhiều người chuyển sang đặt hàng trực tuyến từ sớm, đỉnh mua sắm dịp lễ có thể trải ra dài hơn, thấp hơn, và bắt đầu sớm hơn vài tuần so với trí nhớ của bạn.
Những năm có sự kiện bất thường như dịch bệnh, thiên tai, sửa đường trước cửa hàng, nên loại ra hoặc đánh dấu khi tính chỉ số mùa. Để chúng vào sẽ làm lệch chỉ số của tháng đó.
Nên cập nhật chỉ số mỗi năm, thêm năm mới và bỏ năm quá cũ. Theo dõi xem đỉnh và đáy có dịch chuyển không.
Và nhớ rằng mùa vụ là của cả ngành, còn xu hướng là của riêng bạn. Thấy doanh thu tăng trong mùa cao điểm chưa phải là giỏi. Tăng nhiều hơn chỉ số mùa mới là giỏi.
Câu hỏi thường gặp
Không có đủ hai năm số liệu thì tính mùa vụ thế nào?
Có thể dùng cảm nhận của người trong nghề và thông tin chung của ngành để ước lượng tạm, rồi cập nhật khi có thêm số liệu. Nhưng đừng coi ước lượng đó là chắc chắn.
Chỉ số mùa có áp dụng cho từng mặt hàng không?
Có, và thường nên làm vậy với những nhóm hàng có mùa khác nhau. Đồ uống lạnh cao vào mùa nóng, bánh trung thu chỉ có một đỉnh. Gộp chung sẽ làm mờ nhịp riêng của từng nhóm.
Doanh thu đã khử mùa có dùng để báo cáo thuế không?
Không. Đây là con số dùng để phân tích nội bộ. Báo cáo thuế và kế toán luôn dùng doanh thu thực tế theo quy định.
Ngày rằm mùng một ảnh hưởng tới số liệu thế nào?
Với hàng hoa, đồ cúng, quán chay, những ngày này tạo đỉnh trong tháng theo lịch âm. Khi so tuần hay so tháng dương lịch, cần đánh dấu tuần nào có rằm để khỏi nhầm đỉnh này với xu hướng.
Mùa thấp điểm có nên giảm giá kích cầu không?
Tuỳ cấu trúc chi phí và khách hàng của bạn. Giảm giá có thể giữ dòng khách nhưng cũng có thể khiến khách đợi mùa thấp mới mua. Hãy thử có kiểm soát và đo tác động thật trước khi áp dụng rộng.
